Pardus, Türk GNU/Linux kullanıcılarını hedefleyen ilk Linux dağıtımı. 2005 Aralık’ta, Türkiye Bilimsel ve Teknolojik Araştırma Kurumu’nun (TÜBİTAK) enstitülerinden Ulusal Elektronik ve Kriptoloji Araştırmaları Enstitüsü’nce (UEKAE) desteklenen bir grup yazılım geliştiricisi, ilk kararlı sürüm olan Pardus 1.0’ı hazırlamak için biraraya geldi. O zamandan bu yana proje birkaç sürüm çıkardı, kullanıcı tabanını genişletti ve dünya çapında Linux kullanıcıları arasındaki popülerliğini sürekli olarak artırdı. Pardus basitleştirilmiş ve hızlı açılış süreci, özelleştirilmiş YALI yükleyicisi ve PiSi paket yöneticisiyle öne çıkıyor.

Giriş

Özgür/Açık Kaynak Yazılım (Free/Libre/Open Source Software - FLOSS) felsefesi yazılımın özgürlüğü ve bağımsızlığı ile ilgilidir. Şu anda toplam 344 adet Linux dağıtımı olması gerçeği, özgür yazılım kullanıcı ve dağıtıcılarının yazılımlarını yapılandırma ve çalıştırma konusunda kısıtlı olmadıklarını gösterir. Kaptan (hoşgeldiniz ekranı) masaüstü ortamı Pardus kullanıcılarına bu noktada yardımcı olur. Pardus kullanıcılarına bütünleşik masaüstü nitelikleri ve işlevselliği sunan ücretsiz bir GNU/Linux işletim sistemidir. Dağıtım GNU Genel Kamu Lisansı (General Public License - GPL) ile lisanslanmıştır. Öntanımlı ve tek masaüstü K Desktop Environment’dir (KDE). Her sürüm hem Çalışan CD, hem de kurulabilir ISO görüntüsü olarak sunulur ve projenin web sitesinden, dış aynalarından veya kişiden kişi paylaşım (peer-to-peer - P2P) araçları kullanılarak indirilebilir.

Pardus 2008 Kaptan Masaüstü Yapılandırma Merkezi’ni ve Paket Yöneticisi’ni gösteriyor

Pardus Projesi Türklere kendi dillerinde bir Linux dağıtımı sağlamayı amaçlamaktadır. Projenin amaçlarından biri “karakter yapısını Türkçe’ye uyumlu (UTF-8 uyumluluğu) yaparak ve tüm mesaj ve belgeleri Türkçe hale getirerek tam Türkçe desteği sağlamak”tır. Ancak daha 2005 Aralık’ta yayınlanan ilk sürümden (Pardus 1.0) itibaren proje uluslararası ve çok dilli bir yapı kazandı. Pardus 1.0 Türkçe ve İngilizce kullanılabiliyordu. Güncel sürüm Pardus 2008.1 veya Hyaena hyaena kod adlı Pardus “2008”, (Hyaenidae ailesinden Çizgili Sırtlan, Afrika ve Asya kıtalarında yerleşik), projenin Pardus 2008 serisinin bir güncellemesidir. Öntanımlı yükleme dilleri de Türkçe ve İngilizce’dir. Fakat, kullanıcı F2’ye basarak ulaşılan açılış seçeneklerinden açılış yöneticisinin kullandığı 11 dil ve klavye diziliminden birini seçebilir. (Pardus) açılış yükleyicisi GRUB, bilgisayara elektrik geldikten hemen sonra başlatılan programdır. Bilgisayarında birden fazla işletim sistemi bulunduran kullanıcıya hangisini çalıştıracağını seçme olanağı sağlar.

Pardus Projesi Türkiye Bilimsel ve Teknik Araştırma Kurumu (TÜBİTAK)’ın bir alt kuruluşu olan Ulusal Elektronik ve Kriptoloji Araştırmaları Enstitüsü (UEKAE) desteğiyle yürütülmektedir. Bu ulusal proje Türkiye’nin GNU/Linux dağıtımlarının çeşitliliğine bir katkısıdır. Ancak destekçileri ve projesi için daha önemli olan, Pardus’un Türk GNU/Linux kullanıcılarına dil bağımsızlığı sağlamasıdır. Projenin geliştiricileri, kullanıcıların Türkçe heceleme kontrolü ve dilbilgisi olanaklarını kelime işleme (OpenOffice.org), kelime işlem, sohbet (Kopete), Takvim (kontact) ve e-posta (KMail) yazılımlarında kullanabilmesi için Zemberek Türkçe doğal dil işleme yazılımını Pardus için özelleştirip Pardus’a tümlemişlerdir.

Pardus’un özgür, açık kaynak ve erişilebilir bir yazılım olması, projenin faaliyet alanının Türkiye dışına ulaşması anlamına gelir. Sunucuda bulunan indirme istatistikleri işletim sisteminin tüm Avrupa’dan, ABD’den, Asya ve Afrika’dan indirildiğini göstermektedir. Neredeyse tüm GNU/Linux dağıtımlarının istatistiklerini tutan distrowatch.com’un verileri, günlük girişlere (hits per day - HPD) bakıldığında, Pardus’un popülerliğinin giderek arttığını göstermektedir. Dahası, yerelleştirme çalışmalarına ağırlık verme ve yazılımın daha geniş bir topluluğa ulaşması için başka diller ekleme planları da yapılmaktadır.

Yapı ve politik arka plan

Geliştirme yol haritası

Pardus’un hayata geçmesinde rolü olan iki kurum, Ulusal Elektronik ve Kriptoloji Araştırmaları Enstitüsü (UEKAE) ve Türkiye Bilimsel ve Teknolojik Araştırma Kurumu’dur (TÜBİTAK). UEKAE TÜBİTAK’ın en büyük araştırma enstitüsüdür ve bilimsel araştırmalar yapar ve kriptoloji ve bilgi güvenliği alanında iş geliştirme çalışmalarını daha büyük şirket ve kamu kuruluşlarına doğrudan “satış” olarak ulaştırır. UEKAE aynı zamanda büyük yazılım sistemleri için programlar geliştirir. Kurumun amaçlarından biri şirketler için bir masaüstü geliştirmektir ve şirket yönetim araçlarına olan ihtiyacı vurgular. TÜBİTAK ise Türkiye’de bilimsel ve teknolojik araştırmalar için fonlama acentesidir ve çeşitli bölümleri vasıtasıyla bilimsel ve teknolojik araştırmalar yapar. 2003 Eylül’de TÜBİTAK ve UEKAE Türkiye’nin endüstriyel ihtiyaçlarını belirlemek için bir ön değerlendirme çalışması gerçekleştirmiş ve bu çalışmanın sonuçları ulusal güvenlik kurumlarınca kullanılacak açık kaynak bir işletim sistemine duyulan ihtiyacı ortaya çıkarmıştır. UEKAE bu görevi üstlenerek Pardus Projesi'ni başlatmıştır. Resim 2, Pardus projesinin planlama aşamasından 2010’da hedeflenen noktaya kadar gelişimini göstermektedir.

Bir yıl sonra, 2004’te, UEKAE teknik konularda ana söz sahibi ve projenin stratejik yönelimini belirleyici olmak üzere, TÜBİTAK ve UEKAE birlikte Pardus projesinin tasarım ve hayata geçirilişini desteklemiş ve mali bakımdan karşılamıştır. Pardus GNU/Linux 2005’teki ilk Çalışan CD’nin çıkışıyla bilinirlik kazanmış olmasına rağmen, stratejik planlama, tasarım, müzakere ve nihayetinde Pardus’un kamuya açılması daha öncesine dayanmaktadır.

Resim2: Pardus Projesi'nin gelişimi ve evrimini gösteren zaman çizelgesi

Başlangıcından kısa bir süre sonra, Pardus projesi kapılarını dış katkılara açmıştır ve Pardus’un açık kaynak yoluyla gelişimi böylece başlamıştır. Şubat 2005’teki ilk sürüme kadar, projenin birkaç dış katkıcı olmuştu. Hükümet tarafından idare edilen birkurumun (TÜBİTAK) ve bir enstitünün (UEKAE) denetimine rağmen, projenin bir yönetim kurulu veya şirket yapısı yoktur.

Projenin en üst düzeyinde karar süreci; UEKAE Müdürü, Teknoloji Müdür Yardımcısı, İş Geliştirme Başkanlığı ve Pardus Proje Yöneticisi eliyle yönetilmektedir. Karar alma sürecinde bu ana oyuncuların bulunması, Pardus Projesi'nin sürekli büyüyen kullanıcı ve geliştirici topluluğundan görüş alma çabasını olumsuz yönde etkilememektedir. Proje açık ve şeffaf bir karar alma süreci sürdürmektedir. Projeyle ilgili tüm teknik kararlar geliştirici e-posta listesi üzerinden yürütülmektedir, böylece projenin gelişimine dahil herkes (UEKAE çalışanı olsun-olmasın) katkı sağlayabilmektedir. Bu tür açık kaynak yönetim modeliyle ilgili olarak, planlama, iş yönetimi ve projenin müşteri ve halkla ilişkilerinin büyük kısmından sorumlu olan, Pardus projesi yöneticisi Dr. Erkan Tekman, şu açıklamayı yapmaktadır: “Biz, karar alma sürecine topluluğu dahil etmek için birleşik (destekçi, sağlayıcı ve topluluk) bir yönetim modeli oluşturmaya çalışıyoruz.”

Tekman, Pardus’daki bu görevlerine ek olarak, TÜBİTAK ve UEKAE’nin açık kaynakla ilgili konularında sözcülüğünü yürütmektedir. UEKAE ve TÜBİTAK’ın niye Pardus’a sponsor olduğu sorulduğunda, “UEKAE’nin vizyonunda ana hedefler olarak ulusal teknolojik bağımsızlık, güvenlik ve maliyetten kazanç bulunur. Pardus tüm bu hedeflerle ilgilidir, dolayısıyla UEKAE’nin Pardus’u desteklemesi çok doğal.” demektedir.

Pardus Projesi ve UEKAE bu birleşik yönetim yapısının hem kullanıcı hem de geliştirici toplulukları için kazançlı olacağına inanmaktadır. Özgür yazılım projelerinin bu tür yönetimden öğreneceği ve kazanacağı çok şey bulunmaktadır. Pardus sadece sağlayıcı veya sadece topluluk merkezli bir dağıtım değilir. Proje yöneticisi açısından, Pardus “iki modelin de güçlü yanlarının kullanılacağı karma bir yapı planlamaktadır. Ancak bu zaman alacaktır. Pardus 2009’da veya Pardus 2010’da güçlü bir topluluk etkisi beklemiyoruz. 2011’e kadar doğru adımları atarsak bu birleşik yönetimin etkilerini görebiliriz”. Ancak, Pardus Projesi'nin üzerine kurulduğu ulusal perspektif (Türkiye’de yerel bir ‘nasılını bilme’ (know-how) oluşturma) Türkiye’nin hem içinden hem dışından özgür yazılım kullanıcılarının ve geliştiricilerinin büyük bir kısmınca paylaşılıyor. Pardus’un Linux dağıtımları listesindeki yükselişine bakarak, Pardus’un bir GNU/Linux işletim sistemi olarak belirli bir noktaya geldiğini tahmin etmek zor değil. Bu büyük oranda tasarım ve geliştirme noktasındaki kullanıcı merkezli yaklaşımından ve son ürünün Linux çekirdeğinin içinde neler olup bittiğinden çok masaüstlerinin ne özellikler sunduğuyla ilgilenen ortalama GNU/Linux kullanıcılarına sunduğu kullanım kolaylığından kaynaklanıyor.

Roller ve topluluk dinamikleri

Eylül 2003’deki başlangıçta, Pardus Projesi takımı dört kişiden oluşuyordu. Şu anda UEKAE çatısı altında proje üzerinde çalışan kişi sayısı ise 17. UEKAE proje üzerinde belirli bir kontrole sahip olsa da, yol haritası, ürün çeşitliliği ve şirketleri ilgilendiren özellikler açısında, projenin geliştirmesinin büyük çoğunluğu açık katkı üzerinden yürüyor. Bu vaka raporu yazıldığı sırada, 90 kişinin projenin Subversion (SVN) sürüm denetleme sistemine değişiklik gönderme hakkı bulunuyor. Bunların 13’ü UEKAE çalışanı, 10’u eski UEKAE çalışanı, 10’u yaz stajeri, 4’ü UEKAE için anlaşmalı olarak çalışıyor ve 17 tanesi Türkiye dışında yaşıyor ve daha çok uluslararasılaştırma üzerinde çalışıyor. Dolayısıyla, projenin geliştirici ve katkıcılarının çoğunluğu (yaklaşık yüzde 59’u) UEKAE’de çalışmıyor veya UEKAE’den ödeme almıyor. UEKAE’nin Pardus proje takımı Pardus teknolojileri, sürüm yönetimi ve takvim, Pardus ile ilgili (anlaşmalı olan veya olmayan) iç ve dış projeler ve alt projeler ve Pardus projesiyle bir şekilde ilgili diğer stratejik ürün geliştirmeleri üzerinde çalışıyor. Pardus projesi yazılım geliştiriciler ile paket bakımcıları arasında herhangi bir fark gözetmiyor. Projenin hedefi “2009 sonu itibariyle 200 aktif geliştiriciye sahip olmak”.

Bütçe ve Fonlama

Pardus Projesi TÜBİTAK üzerinden merkezi hükümet yerine UEKAE’nin kendi iç kaynaklarından fonlanıyor. 2003 başlarındaki fikir aşamasından 2007 sonuna kadar proje için yapılan toplam harcama, 1,5 milyon Avro civarında. 2008’de proje üzerinde yaklaşık 800.000 Avro harcandığı öngörülüyor. Projeyle ilgili ayrıntılı ve daha gerçekçi bir maliyet ise yıllık 2,5 milyon Avro’luk bir bütçeye karşılık geliyor. Bu ikinci bütçe proje üzerinde çalışan iç personelin maaşlarını da kapsıyor. Projenin konferans ve seminerlerde tanıtılıp yaygınlaştırılmasıyla ilgili tüm masraflar UEKAE tarafından karşılanıyor. Pardus teknolojileri için dış geliştiricilere ve paket bakımcılarına UEKAE tarafından herhangi bir ödeme yapılmıyor. Projeye UEKAE tarafından yapılan katkı ve geliştirme çalışmalarına ve şirket dışından katkı sağlayan gönüllülere ek olarak, Pardus uluslararasılaştırma ve KDE 4 yerelleştirme çalışmalarında eşgüdüm sağlamak için sözleşmeli olarak serbest şekilde çalışan birkaç çevirmen de bulunuyor. Projenin kullanıcı topluluğu yönetimi, dış kaynak kullanımı yoluyla ozgurlukicin.com portalı (Resim 3) tarafından yürütülüyor. İngilizce’ye “for freedom” olarak çevrilebilecek OzgurlukIcin, Türkiye’nin en büyük GNU/Linux portallarından biri ve kullanıcılarına Türkiye’de ve dünyada Açık Kaynak ile ilgili haberleri ve etkinlikleri ulaştırıyor.

Resim 3: Özgürlükİçin portalı Pardus kullanıcı topluluğunu yönetiyor

Türk hükümeti 2008’de Pardus projesinin devam eden geliştirme ve bakım işlerine destek olmak amacıyla bazı fonlamalar yaptı. Bu fonlar toplam harcama bütçesinin küçük bir kısmını oluşturuyor, ancak hükümetin projeye bağlılığını sergiliyor.

Teknik konular

Esneklik ve yönetim kolaylığı sağlamak için Pardus, her biri Pardus dağıtımının belirli noktalarına odaklanmış 12 alt projeye ayrılmış durumda. Projelerin bazıları Pardus’a özel ve bahsedilmeyi hak ediyor:

PiSi (Packages Installed Successfully, as Intended) alt projesi Pardus ana paket yönetim sistemi PiSi’nin geliştirme ve tümleştirmesini eşgüdümlüyor. Çoğu GNU/Linux ve Unix sistemler için hazırlanan paket yönetim sistemleri dünyasında Pardus Linux PiSi yazılım paketlerinin yönetimi, yüklenmesi, güncellenmesi, kaldırılması ve bağımlılıklarının çözülmesi konusunda yeni bir modeli ve yaklaşımı temsil ediyor. PiSi, sadece Python ile yazılmış olmasından değil, aynı zamanda yüklenecek paketlerdeki bağımlılıkları çözmede çevrimiçi depoları kullanması yönüyle de diğer Linux paket yönetim sistemleriyle (Ubuntu Synaptic, Debian APT, Redhat ve Fedora yum) karşılaştırıldığında gerçekten devrim niteliğinde. Sistem Python ile hazırlanmış benzersiz bir dizi özelliğin birleşiminden oluşuyor. Alt projenin kendi belgelendirme merkezi ve e-posta listeleri bulunuyor ve PiSi’nin kaynak kodu GNU GPL lisansı kapsamında Pardus’un ana SVN deposundan indirilebiliyor.

Pardus’un alt projeleri

COMAR (COnfiguration MAnageR) aracı Pardus’a yüklenen tüm yazılımların beklendiği şekilde çalışmasından sorumlu. Geliştiricilerin de belirttiği üzere, ‘akıllı’ COMAR her uygulamanın sağlanabileceği görevleri ve ihtiyaç duyduğu işlevselliği biliyor. COMAR’ın gelişimi Pardus’a has bir diğer özellikle yakından ilgili. Açılış zamanında hissedilir derecede düşüş elde etmek için geliştiriciler Pardus Linux dağıtımlı için Mudur adını verdikleri yeni bir init sistemi (bilgisayar açıldığında diğer tüm uygulamaları çalıştırmaktan sorumlu sistem) geliştirmeye karar vermişler. Pardus işletim sistemi açılış sürecinde Mudur’un desteğiyle Resim 5’te gösterilen bir dizi aşamadan geçiyor. Mudur basitlik, hız ve bakılabilirlik gözetilerek Python ile yazılmış. Bu teknoloji sayesinde, Pardus en basit, esnek ve hızlı açılan Linux dağıtımlarından birisi. Mudur teknolojisi ilk olarak Pardus 2007 alpha ile kullanılmaya başlandı. Proje, Pardus init çatısını geliştirme ve genişletme konusunda ilgili ve tecrübeli özgür yazılım geliştiricilerini katkıya çağırıyor.

YALI (Yet Another Linux Installer) alt projesi, yükleme ortamından (CD, USB ve diğer yazılım kaynakları) paketler yükleyerek Pardus sistemini kuran grafik ortam Pardus yazılım yükleyicisi YALI’nın geliştirilmesinden ve evriminden sorumlu.

Resim 5: Pardus açılış sisteminde Mudur desteğiyle yürütülen aşamalar

Birlikte çalışma ve koordinasyon

Pardus Projesi, diğer tüm açık kaynak projeleri gibi, geliştirici ve kullanıcı topluluklarının yaptıklarını eşgüdümlemek için çeşitli araçlar kullanıyor.

Sürüm yönetim sistemi (Subversion - SVN): svn.pardus.org.tr
Hata takip sistemi (Bugzilla): bugs.pardus.org.tr

Çeşitli özelleştirilmiş e-posta listeleri (Mailman): liste.pardus.org.tr

İngilizce kullanıcı forumları: http://worldforum.pardus-linux.nl/. Bu aktif (677 kayıtlı üye, 1387 başlık ve 7096 gönderi) ve kısa zamanda yanıt alınabilen Pardus forumudur. Pardus Projesi ile ilgili genel yardım ve hemen her şeyin (haberler, depolar, yeni başlayanlara kılavuzlar, ipuçları) tartışılabilmesi dışında forum ayrıca Türkçe dahil 9 farklı dilde farklı uluslardan Pardus kullanıcılarına ayrılmış bölümler de içermektedir.

Bir Wiki olan Pardus ansiklopedisi

Türkçe: http://www.ozgurlukicin.com/forum/. Bu portalın altyapısı UEKAE tarafından sağlanmaktadır. UEKAE için anlaşma dahilinde geliştirilmiş bir yazılımdır ve yönetimi UEKAE’nin dış kaynak kullanımıyla yapılmaktadır. Portalın tüm içeriği (yeni başlayanlar için belgeler, nasıl belgeleri, paket ve oyun incelemeleri, haberler, e-günlük ve forumlar) açık kaynak topluluğu tarafından girilmiştir.

Alternatif kullanıcı forumları: LinuxQuestions.org

Farklı dillerde Wiki topluluğu tarafından oluşturulan ansiklopedi ve portal: pardus-wiki.org

Yaygın kullanım

Pardus indirme istatistikleri

Yukarıdaki tabloda listelenen indirmelerin yaklaşık yüzde 90’ı Türkiye kaynaklıdır. Diğer aktif indirmeler Hollanda, ABD ve dünyanın hemen hemen her yerinden gerçekleştirilmiştir. Pardus 1.0 sürümünde paketlerin yaklaşık sayısı (CD’dekiler ve çevrimiçi depolardakiler) 1.200 idi, 2007 ve 2008 sürümünde ise yaklaşık 3.600 taneydi. Projenin geliştirici listesinin 100’den fazla abonesi var ve günde 30 ila 100 eposta gönderiliyor, kullanıcı listesinin ise 2.500’ün üzerinde abonesi var günde 100 ila 250 e-posta gönderiliyor. Ozgurlukicin.com forumlarının 4.000’den fazla kayıtlı kullanıcısı bulunuyor ve günde 110-130 gönderi yapılıyor.

Hukuki mevzular

Pardus, logosu ve logotipinin marka ve ilgili hakları UEKAE’nin yönetiminde. Pardus ile ilgili hukukî konular (yazılım ve iş ortağı konuları) TÜBİTAK Hukuk Müşavirliği tarafından ele alınıyor ve bu dairenin, yazılım ve özelde açık kaynak yazılım hakkında olmasa da, kanunî mevzularda uzmanlığı bulunuyor. Pardus teknolojileri GNU GPL sürüm 2 ile lisanslanmış durumda. Bu durum 2005 başlarında Çalışan CD yayınlanmadan önce UEKAE tarafından onaylandı. Pardus’un sık sık vurgulanan kamu yararı yönü GNU GPL’yi ideal lisans yapıyor. UEKAE de ticari marka haklarını bu lisans ile uyumlu olarak ele almaya çalışıyor. GNU GPL sürüm 3’e geçiş de değerlendirildi ve bir seçenek olarak ele alındı. Genel kanı olumluydu. Ancak, Pardus’a tümlenmiş yazılımların bazıları GPL sürüm 2 lisanslamadan vazgeçmiyor. Pardus da aynısını yapmak zorunda kaldı. Bu durum giderek daha fazla proje GPL sürüm 3’e geçtiğinde değişebilir.

Özgür olmayan yazılımların içerilmesi

Pardus GNU/Linux işletim sisteminin asıl hedefi GNU/Linux’a ve genelde BT’ye yeni insanlara kolay kullanılan bir sistem sağlamak. Bu hedefe ulaşmak için, donanım ve çokluortam formatları konusunda en geniş desteğe ulaşmak bir zorunluluk. Bu nedenle, özgür olmayan ve ikili bileşenler (çoğunlukla bellenim, X.org sürücüleri ve çokluortam kodekleri) kullanıcıların sistemi yükledikten sonra ek yapılandırma işleriyle uğraşmasına gerek bırakmadan müzik çalmasına, film ve canlı akışları vb. izlemesine olanak vermek için Pardus’a dahil edildi. Bu bileşenlerin açık kaynak seçenekleri de yakından izleniyor. Bu seçeneklerin işlevselliği ve/veya performansları gelişince özgür olmayanların yerini alacaklar.

Değişim yönetimi

Yazılım geliştirmenin açık kaynaktan öğrendiği şeylerden biri, çoğu projede sürüm takviminin olmayısı. Açık kaynak yazılım büyük oranda gönüllü katkılara dayanıyor ve yazılım sürümleri yeterli sayıda hata belirlenip giderildiğinde, yazılım beklenen şekilde çalıştığında çıkarılıyor. Açık kaynağın birbirleriyle eşgüdümlü sürümlere geçmesine dair konuşmalar olmasına rağmen, böyle bir eşgüdümlü sürüm döngüsü açık kaynak dünyasına büyük değişiklikler getirecektir.

Pardus’un yeni sürümünün yılda bir çıkarılması planlanıyor, ancak bu katı bir gereklilik değil. Şu ana kadarki sürüm çıkarma zamanları altı ile onsekiz ay arasında oldu. Her ana sürüm için, 3-4 ayla birbirinden ayrılan ve en güncel paket güncellemelerini ve Pardus teknolojilerini içeren değişken sayıda güncelleme sürümleri bulunuyor. Bu güncelleme sürümlerine Anadolu’ya has veya Anadolu’da nesli tükenmeye yakın olan hayvanların adları veriliyor. Pardus proje takımı yazılımı Pardus’a tümlenen diğer açık kaynak projeleri izliyor veya onlarla birlikte çalışıyor. Örneğin, Pardus 2009’da öntanımlı olarak bir KDE 4 arayüzü bulunması planlanıyor, böylece KDE 4.2’nin çıkmasını bekleyecek. Bunun dışında, sürüm takvimi iç geliştirme takvimine göre belirleniyor.

Sürüm yönetimi ve kalite kontrolü

Yıllık sürümlerin her birinin UEKAE çalışanları arasından seçilen bir sürüm yöneticisi bulunuyor. Pardus yazılımının testleri hem UEKAE yazılım geliştiricileri tarafından içeride (resmi testler) hem de açık kaynak topluluğu tarafından yapılıyor. UEKAE’nin ayrıca Pardus Projesi içinde risk tanımlama ve yönetimine ayrılmış özel personeli de bulunuyor. Pardus geliştiricilerinin çekirdek takımının bir kısmını oluşturan UEKAE personeli projenin çeşitli kısımlarında çalışıyor. Altı kişi paket bakımları ve sürüm yönetimi görevini yerine getiriyor, iki kişi grafik ve görsel tasarımcı, beş kişi de test ve sistem yönetiminden sorumlu destek uzmanı. İki kişi de uluslararasılaştırma koordinasyonu konusunda çalışıyor, böylece Pardus çekirdek ekibindeki UEKAE personeli sayısı 19 kişiye ulaşıyor. Pardus geliştiricileri yeni paketlerin dağıtıma dahil edilmesi isteğinde bulunabiliyor. Sürüm CD’sinde bulunacak paketler çoğunlukla Sürüm Yöneticisi tarafından, çekirdek ekibe danışılarak belirleniyor. Paketlerin kaldırılmasına ise, eğer teknik nedenlerle geçerliliklerini yitirmemişlerse, daha geniş olan geliştirici topluluğu tarafından karar veriliyor.

Pardus 2009’dan başlayarak, topluluk hangi paketlerin sürüme dahil edileceği ve sürümden çıkarılacağı konusunda daha fazla söz söyleyebilecek. Şu ana kadarki tüm Pardus sürümleri tek bir CD’de dağıtıldığı için, daha fazla paketin dahil edilmesi, eğer Pardus tek CD’lik bir dağıtım olarak devam edecekse, beraberinde bazı teknik zorluklar getiriyor. Proje yöneticisi “son birkaç sürümde büyük yerelleştirme bileşenleri nedeniyle önemli bir kısıtlayıcı CD’nin sınırlı kapasitesi oldu. Bu Pardus 2008.1 Hyaena hyaena için bir Türkçe-İngilizce CD (daha fazla paket içeren CD) ve bir uluslararası CD (tüm yerelleştirme paketleriyle) olmak üzere iki ayrı CD olmasının başlıca nedeniydi.”

Kamu hizmetleri üzerindeki etki

Pardus hem Türkiye’de hem yurtdışında tüm özgür yazılım topluluğunca kullanılabilecek çok önemli bir kamu yararı sağlamaktadır. Kamu kurumlarında Pardus kullanılması vergi verenlerin parasından birkaç milyon Avro artırılmasını sağlayacaktır. TÜBİTAK Pardus geliştirme sürecinin bu kısmının doğrudan hükümet tarafından fonlanmasını ve kar amacı gütmeyen bir operasyon olmasını önermektedir. TÜBİTAK UEKAE son 4 yıldır yaptığı gibi Pardus projesinin bu kısmını barındırmaya devam etmeye isteklidir. Diğer yandan, kamu kuruluşları, ticari kullanıcılar, dikey pazarlar için özelleştirilmiş sürümler geliştirilmesi ve danışmanlık, teslimat, hizmetler, destek, eğitim ve benzerlerini içeren bir ekosistemin oluşturulması  hususi mülklerin yaratılmasıyla ilgilidir ve geleneksel kar amaçlı iş süreçleri üzerinden yürütülmelidir.

Pardus GNU/Linux işletim sistemi Türk ordusu ve savunma sektörü, radyo ve telekomünikasyon, sağlık ve eğitim dahil pek çok hükümet ve diğer kamu hizmetlerine ve hususi sağlayıcılara dahil edilmekte ve onlar tarafından kullanılmaktadır. Pardus bu kurumlara sahipli yazılıma bir alternatif sunmuştur, masrafları azaltmaya yardımcı olmaktadır ve kurumları sahipli yazılımlarda sık görülen tekrarlayan lisanslama maliyetleri içeren sürekli güncelleme döngüsünden kurtarmaktadır.

TÜBİTAK’ın İşe Alma Dairesi ve UEKAE portföyünde Pardus ile ilgili bir iş hattı oluşturmayı planlamaktadır. Bunun Pardus projesi ile Linux kullanan veya Linux tabanlı çalışma ortamına geçmeyi planlayan kamu kuruluşları arasındaki işbirliğini daha da geliştireceği öngörülmektedir.

Diğer kamu kurumlarıyla işbirliği

Bir açık kaynak ürünün kullanıcı sayısını tesbit etmek genelde çok zor bir iştir, çünkü ilgilenen her birey veya kuruluş projeye başvurmadan yazılımı indirip kurabilir. Pardus’un iş dünyasından olan kullanıcıları ya UEKAE’nin bilinen müşterileri, ya da eposta listelerinde, forumlarda, haber medyasında ve benzeri yerlerde Pardus’u yayan veya kullandıklarını duyuranlar oluyor. Genelde özgür yazılım kullanıcıları ve özelde Pardus GNU/Linux kullanıcıları askeriye ve savunma sanayiinden, basına, kamu hastanelerine, eğitim kurumlarına, sendikalara ve her yaştan insana (genç öğrencilerden 60’ını geçmiş emeklilere) kadar oldukça geniş bir tabana yayılır.

Askeriyede ve savunma sanayinde Pardus: Pardus kullanıcıları ve UEKAE müşterileri arasında en verimli olanı merkezinde 600’dan fazla Pardus sunucu ve yaklaşık 4500 ince istemci kullanan Türkiye Savunma Bakanlığı’dır. Savunma Bakanlığı’nın bir bölümü olan Askere Alma Dairesi (ASAL) tüm masaüstü sistemlerinde ve 500’den fazla sunucusunda Pardus GNU/Linux’a geçtiğini duyurdu. Ankara Emniyet Müdürlüğü’nde Pardus koşan yaklaşık 400 PC bulunuyor.

Radyo ve televizyonda Pardus: Pardus kullanan bir diğer UEKAE müşterisi ise sayısal arşivleme ve geri alma siteminde 100’den fazla Pardus işistasyonu kullanan Radyo ve Televizyon Üst Kurulu (RTÜK).

Sağlık sektöründe Pardus: Bir diğer Pardus kullanıcısı ise il çapında 400’den fazla PC’de Pardus kullanan Manisa İl Sağlık Müdürlüğü. Bir diğer sağlık kurumu, Bursa Ecza-Koop’da Türkiye’nin batı bölgesinde 150 bilgisayar Pardus kullanıyor.

Sendikalar ve sağlayıcılar için Pardus: Türkiye Petrol-İş Sendikası merkezde 100’e yakın ve ülke çapındaki 13 şubesinde de Pardus koşan PC’ler kullanıyor. Neziroglu Motor da merkezde yaklaşık 100 bilgisayarında ve 5 şubesinde Pardus kullanıyor.

Eğitimde Pardus: Adıyaman şehrindeki (Güneydoğu Türkiye’nin en hızlı büyüyen şehirlerinden biri) Adıyaman Üniversitesi’nin yönetim ofislerindeki 100’den fazla PC’de Pardus koşuyor. Diğer bir Türk üniversitesi olan Çanakkale 18 Mart Üniversitesi de tüm öğrenci laboratuvarlarında Pardus GNU/Linux işletim sistemini kullanıyor.

Pardus yurtdışına açılıyor: Cologne-Bonn Üniversitesi’nin öğrencilerine özel bir Alman Akademik Seçkisi dağıtılacak ve Makedonya’da Ekim 2008’de bir dizi internet kafe Pardus 2008.1 kullanmaya başladı.

Pardus’un hükümet ve kamu hizmetlerinde (hastaneler, okullar, yerel yönetimler, BİT eğitim merkezleri vb.) etkisi olup olmadığı sorulduğunda, proje yöneticisi şu yorumda bulundu:

“Pardus, hem dağıtım olarak hem de projenin tanıtım çabaları sayesinde, Linux ve açık kaynakla ilgili bilinirlik son yıllarda katlanarak arttı. Bu iş dünyasında Pardus’a ve açık kaynağa geçen veya geçmeyi düşünen kullanıcı sayısıyla kendini gösteriyor. Bu kurumların boyutları da değişkenlik gösteriyor. UEKAE’nin 25.000’den fazla PC’si olan bazı muhtemel müşterileri Pardus’un hükümet organları üzerindeki etkisini net bir şekilde gösteriyor. Ayrıca, hükümetin UEKAE’nin iş planını destekleme ve Pardus Projesi'ni büyük miktarda fonlama yönündeki istekliliği de başka bir gösterge.”

Değerlendirme

Kazanımlar

Türk Linux kullanıcılarına kendi dillerinde bir GNU/Linux dağıtımı sağlama konusunda Pardus önemli bir ihtiyacı giderdi. Proje hem resmî desteklerden hem de tüm dünyadan yazılım geliştiricilerini Pardus’u geliştirme ve evriştirmeye katması yönüyle açık kaynak yazılımın topluluk dinamiklerinden faydalanıyor.  Açık kaynak olmakla ve büyük oranda işbirlikçi yaklaşımıyla, Pardus şunları başarmıştır:

• Şirkette çalışan ve gönüllü geliştiriciler arasında işbirliğini beslemek,

• Makul büyüklükte aktif bir yazılım testçisini ve hata raporlayıcısını kendine çekmek,

• Türk kullanıcılarını destekleyecek altyapısı sunmak ve topluluklarının yönetimini dış kaynağa devretmek. Bu onlara tek bir iletişim noktası sağlar, böylece geliştiriciler, kullanıcılar, yönetim (UEKAE) ve proje topluluğunun kalanı arasındaki iletişim boşluğunu kısalır.

Pardus’un açılış sürecini hızlandıran Mudur açılış çatısı, PiSi paket yönetim sistemi, GKA (GNU) YALI yükleyicisi gibi bir dizi kendine has özelliği ve teknolojisi bulunmaktadır ve bu geliştirmeleri topluluğa geri katmıştır. Pardus varolan çoğu dağıtımdan daha kolay yüklenip kullanılabilen ve daha az teknik nitelikli GNU/Linux kullanıcılarına Windows dünyasının dışında hayatın nasıl olduğunu görme ve kullanma olanağı veren bir işletim sistemi haline gelmiştir.

Maliyetleri azaltmak ve inovasyon çekmek

İlk sürümünden bu yana, Pardus küresel GNU/Linux topluluğunun ilgisini çekmeye devam etmektedir. Pardus kullanan bireyler ve kamu yönetimleri performans ve sunulan özelliklerden memnun olduklarını belirtmektedir. Hükümet ve kamu kurumları artık özgür lisanslar dahilinde Türkçe bir işletim sistemine ve çok sayıda yazılıma erişebilmektedir. Büyük oranda özelleştirilebilirlik sunmanının yanında, bu Pardus’un sahipli sistemlere tercih edildiği yerlerde büyük maliyet azaltımlarına olanak sağlamaktadır. Pardus’un kullanımı yaygınlaştıkça, Türkiye’nin yazılım ithalatı ve maliyetlerinin büyük hacimlerde düşmesi beklenmektedir.

Öğrenilen dersler

Pardus 2008.1, 2008, 2007.3, 2007.2, 2007.1, 2007, ve Pardus 1.0 sürümleriyle, Pardus projesi bir GNU/Linux dağıtımını elde tutmanın, tüm dünyaya yayılmış farklı kültürlerden geliştiricilerle işbirliği içinde olmanın, ve daha az teknik beceriye sahip kullanıcılar için bir ürünün nasıl hazırlanacağının ne demek olduğunu öğrenmiştir. Pardus projesinden öğrenilecek en önemli dersler proje yöneticisi tarafından şu şekilde özetlenmektedir:

Sabır: Eğer açık kaynak bir yazılım geliştiriyor ve bir dağıtım hazırlıyorsanız, sabırlı olmanız gerekir. İş işler zaman alır! Bu, teknik bilgi birikimini oluşturma, ürün dengesini sağlamak, ürün eniyileme, topluluğu dahil etme ve kamu bilinirliği oluşturma gibi yönlerden doğrudur. Eğer işleri aceleye getirirseniz, daha “serbest” bir yaklaşıma göre daha kötü sonuçlar elde edersiniz.

Açılmak: Lisansınız, geliştirme yönteminiz, karar alma süreciniz ve projeyle ilgili herşey.. açık olmak zorundadır. Aksi taktirde dışarıdakileri ne geliştirici ne katkıcı olarak kendinize çekemezsiniz. Açılmak doğrudan sağlıklı bir topluluk anlamına gelmez, ancak şarttır.

Marka oluşturma: Ve marka oluşturmayı ve korumayı unutmamalısınız. GNU GPL kullanarak bir anlamda fikrî mülkiyetinizi “vermiş” oluyorsunuz ve sahip olduğunuz tek şey markanız oluyor. Sağlıklı bir kalite algısı, rekabete girebilen iş ortakları ve büyüyen bir ekosistem oluşturmak için, güçlü bir markaya sahip olmalı ve onu korumalısınız.

Gelecek planları

Pardus’un kalitesini vurgulayan çok sayıda inceleme bulunmaktadır. Dağıtım birbirinden farklı ve çeşitli ihtiyaçları olan pek çok kurum ve çok sayıda kullanıcı tarafından indirilip PC’lerindeki donanımı ve diğer aygıtları yapılandırma konusunda minimum çabayla kullanılmaktadır. An itibariyle, Pardus pek çok GNU/Linux dağıtımından daha hızlı açılmakta, güncel teknolojileri yükseltmekte ve yenilerini eklemektedir, ancak kullanıcılar Pardus’dan daha fazlasını bekleyecek, hatta isteyecektir. Geliştiriciler de projenin çalışma düzeninde belirli değişiklikler bekleyebilir. Proje herkes memnun etmeyi başaramasa da, gelecekte Pardus Projesi'ne bakışı geliştirme konusunda önemli adımlar atılacaktır:

• Pardus 2009 sürümünün Ürün Yöneticisi, Pardus topluluğunu temsil etmek adına, topluluktan seçilmiştir (UEKAE’de çalışmamaktadır). Projeyle ilgili neredeyse bütün kararlar herkese açık e-posta listelerinde ele alınsa da, proje yöneticisi farklı temelleri olan çok sayıda Pardus geliştirici ve kullanıcısını dinleyip müzakerelerde bulunmak kalacaktır. Bu görüşleri dikkate alması, önceliklerini belirlemesi ve eyleme geçilmesi için proje takımına iletmesi gerekecektir.

• İlerleyen sürümlerde son aylarda hızlı bir şekilde popüler hale gelen düşük güce sahip taşınabilir bilgisayarlar için bir NetBook Seçkisi planlanmaktadır.

• Türk topluluk portalı (http://www.ozgurlukicin.com/forum/) Pardus geliştiricileri ve kullanıcı toplulukları için ana buluşma noktası olacaktır. Pardus birleşik yönetim modelinin çekirdek veya ana tartışma platformunu oluşturacaktır.

Sonuç

Pardus, pek çok gönüllü geliştiricinin zaman ve çabalarını vermeleri sayesinde başarılı olan canlı bir özgür yazılım projesi. UEKAE'nin geliştirme sürecine katılışı ve yol haritasını yönetmesi projenin uzun vadede sürdürülebilirliğini güvenceye alıyor. Pardus'u internetten edinenlerin ve Pardus kullanan kurumların Türkiye'nin her yerine dağılmış olması, projenin Türkiye Linux kullanıcılarına kendi dillerinde bir işletim sistemi sunma hedefine ulaştığını ve candan kabul gördüğünü gösteriyor.

UEKAE, iş ortakları ve camiayı içine alan yönetişim modeli son derece ilginç bir girişim ve özgür yazılım camiası tarafından yakından izleneceğe benziyor. Bu üç paydaş Pardus hedefleri için birarada çalışabilirlerse özgür yazılım camiası çok değerli bir ürün kazanacak. Kurumlar ve bireyler özgür yazılımdan yararlanma ve pazardaki pek çok ürünü deneme ve değerlendirmede benzeşiyorlar. Her kurum ve birey GNU/Linux dağıtımlarını farklı bir amaçla kullanmak istiyor. Pardus GNU/Linux kullanıcıların beklentilerini dikkate alıyor ve yavaş yavaş Türkiye'de kurum ve bireylerin tercih ettiği Linux dağıtımı haline geliyor.

Bağlantılar

Pardus Projesi: http://www.pardus.org.tr/eng/index.html

İletişim:

• İngilizce Pardus wiki ve öğreticiler: http://en.pardus-wiki.org/Main_Page

• Forum: Pardus Worldforum: http://worldforum.pardus-linux.nl/

Pardus Linux seçilmiş incelemeler:

• Marcel Gommans. “Pardus- ready for the major league”, DesktopLinux.com: http://www.desktoplinux.com/articles/AT3075127327.html

• Preston St. Pierre. “Pardus 2008: A touch of refinement”, Linux.com: http://www.linux.com/feature/144002

• Jakob. “Pardus 2008 Review”. FOSSwire: http://fosswire.com/2008/07/29/pardus-2008-review/

• Seopher. “Pardus 2008RC2”, distributionReviwe: http://www.distribution-review.com/review-pardus-2008-rc2

• Vasanth. “Pardus 2008 RC1 - Great distribution Ahead”, PlanetOSS: http://planetoss.com/detail.php?id=14

• “Pardus 2008 - More Than A Cat Meow”, ReviewLinux.com: http://www.reviewlinux.com/?m=show&id=10876

Bu vaka çalışması Avrupa Komisyonu’nun IDABC projesinin bir alt projesi olan Open Source Observatory and Repository (OSOR - Açık Kaynak Gözlem ve Deposu) tarafından yapılmıştır.

Yazar: Sulayman K. Sowe (sksowe@csd.auth.gr), UNU-MERIT

Belirtilen kaynaklar dışında, bu çalışma Pardus Proje Yöneticisi Dr. Erkan Tekman ile yapılan bir görüşmeye dayanmaktadır.

Metnin orjinal haline bu adresten ulaşabilirsiniz.